Tentoonstelling:
Amsterdam, bijna gesloopt. In het Grachtenmuseum tot 28 juni 2026.
Grachtenmuseum, Herengracht 386, 1016 CJ Amsterdam


Het staat er altijd zo lekker laagdrempelig in de nieuwsbrief: wil je mee naar de tentoonstelling, klik dan hier. Dit keer ging de museumgroep naar een tentoonstelling die me relevant en boeiend leek en die ik niet wilde missen. Ik klikte dus en presto, een paar dagen later kreeg ik een mailtje van stadsdorper Ina die dit bezoek coördineerde. Fijn, dan zou ik mijn indrukken meteen kunnen leggen naast die van de andere stadsdorpers.

En toen kwam er een kink in de kabel, waardoor ik op een later moment moest gaan, zonder de kans om samen indrukken te delen en stoom af te blazen. Dat gebeurt dus alsnog in dit stukje. En dan nu ter zake.

Hoe zou Amsterdam de mooiste hoofdstad van Europa kunnen worden?
Multatuli wist het wel: dempen, die grachten! Nu was Multatuli iemand die graag eigenzinnige meningen aanhing en uitdroeg – maar op het punt van de Amsterdamse grachten, hoe vooruitstrevend dat ontwerp ook was, stond hij allerminst alleen. Integendeel vele stadsbesturen van Amsterdam, toch de hoeders van het historisch stadskapitaal, hadden het op datzelfde grachtenplan voorzien. Als de tentoonstelling in het Grachtenmuseum iets duidelijk maakt, dan wel dat het allerminst vanzelfsprekend is dat wij anno nu op ons dooie gemak langs de grachten kunnen kuieren. Sterker, als het aan de stadsplanners van weleer had gelegen, was het hele Grachtenmuseum allang weggevaagd. 

Tegelijk laat het beknopte overzicht aan de Herengracht zien hoe hartstochtelijk de voorvechters van de oude binnenstad zich tot op de dag van vandaag laten gelden. Ze zijn ook hard nodig gebleken: op de vleugels van schaalvergroting, cityvorming en welvaartsgroei werden de geplande vernieuwingen in de twintigste eeuw steeds ingrijpender, zowel voor de oorspronkelijke bebouwing als voor de woonfuncties. Wel fijn daarom, die inlijving van de grachtengordel bij het Unesco werelderfgoed in 2010. Dit biedt een zekere bescherming, maar waakzaamheid blijft geboden.

Kalkmarkt hoek Binnenkant. Foto gemaakt door de Maarten Brinkgreve. 


Vorige eeuw
Het begon al in 1901, toen Amsterdam met het plan kwam voor een tramverbinding, om het drukke verkeer in de smalle Leidse- en Utrechtsestraat wat te ontlasten. Daartoe zou de schilderachtige Reguliersgracht, waarvan al eerder een rak was afgesnoept (nu Thorbeckeplein), gedempt moeten worden. De schilder en latere hoogleraar Jan Veth publiceerde zijn pamflet Stedenschennis en wist daarmee de publieke opinie te raken. In zijn pamflet vergeleek hij de stadsplanners met chirurgen die, smoorverliefd op hun geslaagde operatie, het overlijden van de patiënt als bijverschijnsel voor lief nemen. Amsterdam moest het plan intrekken, de magische gracht was, compleet met zijn zeven bruggen, door het oog van de naald gekropen.



Die tramlijn illustreert waar het de stadsvernieuwers ook daarna steeds in essentie om te doen was: een betere doorstroming voor het verkeer. Dit groeide stormenderhand met de opkomst van de auto, de toenemende cityvorming van de stad, met steeds meer voorzieningen en kantoren en met de aanleg van nieuwe woonwijken. De grachten, zijgrachten en straatjes konden die verkeersstromen met geen mogelijkheid bolwerken. In de jaren zestig kwam het verkeer in de binnenstad tot algehele stilstand: het verkeersinfarct. Maar er lag een uitgewerkt plan klaar, het ‘schema van verkeersverbeteringen’ uit 1931, dat voor alle problemen radicale oplossingen bood. Het kreeg vleugels toen na de oorlog de wederopbouwplannen moesten worden gesmeed.   


Wederopbouw
Maar het begrip ‘wederopbouw’ kwam voor veel gehavende en verwoeste buurten neer op sanering van complete stadsdelen (Jodenbuurt!). Dat hielp de stadsplanners dan meteen bij de schaalvergroting van het wegennet (Wibautstraat, IJ-tunnel). À la Multatuli werden plannen gesmeed voor railverbindingen onder de grachten, demping van de Singel, het Rokin en een aantal zijgrachten, ontsluiting van de stad door metro en vierbaanswegen en afbraak van de Jordaan. De toenemende welvaart gaf de radicale stadsvernieuwers wind in de zeilen.


Boek bij de tentoonstelling
Waar de panelen van het Grachtenmuseum het grote verhaal onvermijdelijk indikken, zijn de fijnere details van deze bewogen periode na te lezen in het gelijknamige boek van Walther Schoonenberg, dat ook aan de basis ligt van de tentoonstelling.

Schoonenberg weet maar al te goed waar hij het over heeft, hij zet zich al zo lang met hart en ziel in voor de oude binnenstad, het laatste kwart eeuw met name in het grotere verband van de VVAB (Vereniging Vrienden van de Amsterdamse Binnenstad). Zijn boek is een intelligent en nauwgezet verslag van de onwijs spannende strijd tussen visionaire stadsvernieuwers en vindingrijke stadsbeschermers. Het is een sterk tot de verbeelding sprekende strijd op alle niveaus. Tussen stadsbestuur en rebelse burgers maar bijvoorbeeld ook tussen PvdA-wethouder Joop den Uyl en de jonge, mondige beeldhouwer Geurt Brinkgreve, beiden begin jaren vijftig raadslid in Amsterdam.

Brinkgreve, over wie onderhand wel eens een monografie geschreven zou mogen worden, zou uitgroeien tot een van de belangrijkste beschermers van de oude binnenstad. Hij had oog voor de schoonheid van de monumenten en de belangen van de bewoners. Den Uyl daarentegen koesterde een geheel ander visioen: krotten weg en Amsterdam opstoten tot een futuristisch ‘Manhattan aan de Amstel’.  Gelukkig kreeg Brinkgreve in zijn strijd voor een leefbare stad de volle steun van ‘oom Joost’, president van het Gerechtshof, die zijn neef en diens gezin de nodige financiële ruimte voor actie schonk en tevens de toegang tot zijn netwerk. Fascinerend is het om te zien hoe de voorvechters van de oude stad er vervolgens in slaagden die zogenaamde krotten aan te kopen en op te knappen: strategisch, vanaf de beeldbepalende hoekhuizen en met behoud van het bestaande stratenplan. Zowel particulieren als hiertoe in het leven geroepen stichtingen en organisaties als Stadsherstel werden hiervoor gemobiliseerd.


Bezoek!
Stadsdorpers: bezoek de tentoonstelling en lees het boek of een van de andere fantastische Amsterdam-boeken die ook in het Grachtenmuseum en de boekhandel ter inzage liggen. En ja, word dan ook maar meteen lid van een van die instellingen die zich nog steeds hard maakt voor ons kwetsbare, monumentale stadsdeel. Van de VVAB bijvoorbeeld, als eerbetoon aan diezelfde Brinkgreve, die deze vereniging een halve eeuw geleden nog zelf heeft opgericht. Want de strijd om het behoud zal nooit klaar zijn.

Koosje Sierman


Boek:
Walther Schoonenberg, Amsterdam, bijna gesloopt. Het verhaal van de wederopbouw van de binnenstad. Uitgeverij Prometheus, 2026.

Tentoonstelling:
Amsterdam, bijna gesloopt. In het Grachtenmuseum tot 28 juni 2026.
Grachtenmuseum, Herengracht 386, 1016 CJ Amsterdam

Museumgroep:
Mee met de museumgroep van het stadsdorp? Check het Stadsdorpnieuws voor de activiteiten van de groep. klik hier voor enkele raportages.

De nieuwsbrief:
Je kan je op de nieuwsbrief abonneren, dan krijg je die ongeveer een keer pre maand in je mail. Je kunt het nieuws ook lezen op de website onder de rubriek  StadsdorpNieuws.